Danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT)

Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT)
Thông tin chung
Tên gọi	Nghệ sĩ Ưu tú
Viết tắt	NSƯT
Cơ quan trao tặng	Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
Ý nghĩa	Ghi nhận, tôn vinh đóng góp xuất sắc trong sự nghiệp văn hóa, nghệ thuật
Thứ hạng	Danh hiệu cao quý thứ hai, sau Nghệ sĩ Nhân dân
Lịch sử và Thống kê
Thiết lập	1984
Số đợt xét tặng	10 (tính đến hết năm 2023)
Tổng số nghệ sĩ được vinh danh	2.176 (tính đến hết năm 2023)
Đợt đầu tiên	1984 (Quyết định số 44/CT)
Số nghệ sĩ đợt 1	149
Các lĩnh vực đợt 1	Âm nhạc, múa, điện ảnh, sân khấu
Các đợt xét tặng
Các mốc thời gian	1984, 1988, 1993, 1997, 2001, 2007, 2011, 2015, 2019, 2023
Đợt 10 (2023)	256 cá nhân được phong tặng, 1 cá nhân được truy tặng
Lễ trao tặng đợt 10	6/3/2024 tại Nhà hát Lớn Hà Nội
Phạm vi xét tặng
Đối tượng	Cá nhân hoạt động trong lĩnh vực biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp
Tiêu chí	Tài năng chuyên môn, phẩm chất đạo đức, uy tín nghề nghiệp, tinh thần phục vụ nhân dân

Nghệ sĩ Ưu tú (viết tắt là NSƯT) là một danh hiệu cao quý do Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam trao tặng nhằm ghi nhận và tôn vinh những đóng góp, cống hiến xuất sắc của các cá nhân nghệ sĩ trong sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa, nghệ thuật của đất nước. Đây là danh hiệu xếp thứ hai trong hệ thống danh hiệu vinh dự nhà nước dành cho nghệ sĩ, đứng sau danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân (NSND). Danh hiệu này không chỉ là sự công nhận về mặt tài năng chuyên môn mà còn là biểu tượng cho phẩm chất đạo đức, uy tín nghề nghiệp và tinh thần phục vụ nhân dân của người nghệ sĩ.

Kể từ khi được thiết lập vào năm 1984, danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú đã trải qua 10 đợt xét tặng với tổng cộng 2.176 nghệ sĩ được vinh danh tính đến hết năm 2023. Hệ thống danh hiệu này có nguồn gốc từ mô hình của các quốc gia xã hội chủ nghĩa trước đây và hiện nay vẫn được duy trì tại một số quốc gia như Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam, đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích sự sáng tạo và cống hiến của đội ngũ trí thức văn nghệ sĩ.

Lịch sử hình thành và các giai đoạn phát triển

Danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú tại Việt Nam có lịch sử hình thành gắn liền với quá trình hoàn thiện hệ thống thi đua, khen thưởng của Nhà nước. Đợt trao tặng đầu tiên được thực hiện vào năm 1984, đánh dấu cột mốc quan trọng trong việc chính thức hóa sự vinh danh của Đảng và Nhà nước đối với những người làm nghệ thuật biểu diễn.

Vào ngày 25/1/1984, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn Đồng đã ký Quyết định số 44/CT, chính thức phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân và Nghệ sĩ Ưu tú cho đợt 1. Trong đợt này, có 149 cá nhân nghệ sĩ thuộc 4 lĩnh vực chính là âm nhạc, múa, điện ảnh và sân khấu đã được vinh danh. Đây là những gương mặt gạo cội, có nhiều đóng góp trong hai cuộc kháng chiến và giai đoạn đầu xây dựng đất nước sau thống nhất.

Tính từ năm 1984 đến năm 2023, Việt Nam đã tổ chức tổng cộng 10 đợt xét tặng danh hiệu. Các mốc thời gian cụ thể của 10 đợt này bao gồm: 1984, 1988, 1993, 1997, 2001, 2007, 2011, 2015, 2019 và gần đây nhất là năm 2023 (lễ trao tặng diễn ra vào đầu năm 2024). Qua mỗi giai đoạn, các tiêu chí và quy định về xét tặng ngày càng được hoàn thiện, minh bạch và chặt chẽ hơn để phản ánh đúng giá trị thực tiễn của sự cống hiến nghệ thuật trong bối cảnh mới.

Đặc biệt, đợt xét tặng lần thứ 10 (năm 2023) ghi nhận một quy mô lớn với 256 cá nhân được phong tặng và 1 cá nhân được truy tặng danh hiệu NSƯT. Lễ trao tặng chính thức đã diễn ra vào sáng ngày 6/3/2024 tại Nhà hát Lớn Hà Nội, trở thành một sự kiện văn hóa quan trọng, thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng và giới nghệ thuật cả nước.

Đối tượng và phạm vi xét tặng danh hiệu

Danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú không dành cho tất cả những người làm nghệ thuật nói chung mà tập trung vào các cá nhân hoạt động trong lĩnh vực biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp. Phạm vi xét tặng bao gồm các nghệ sĩ trực tiếp tham gia sáng tạo tác phẩm nghệ thuật hoặc thực hiện các công việc kỹ thuật nghệ thuật đặc thù.

Cụ thể, các đối tượng được xem xét bao gồm:

• Nghệ sĩ biểu diễn: Diễn viên hát (opera, nhạc nhẹ, dân ca), diễn viên múa (ballet, múa dân gian, múa hiện đại), diễn viên nhạc cụ (phương Tây và truyền thống), người ngâm thơ.
• Nghệ sĩ sân khấu: Diễn viên các loại hình tuồng, chèo, cải lương, kịch dân ca, kịch nói, kịch hình thể, nhạc kịch, nhạc vũ kịch, xiếc, múa rối.
• Nghệ sĩ điện ảnh và truyền hình: Diễn viên điện ảnh, diễn viên lồng tiếng, đạo diễn phim, quay phim.
• Các vai trò sáng tạo và chỉ đạo: Đạo diễn sân khấu, biên đạo múa, người chỉ đạo nghệ thuật, đạo diễn âm nhạc, họa sĩ thiết kế sân khấu, họa sĩ tạo hình con rối, thiết kế phục trang nghệ thuật.
• Phát thanh viên: Những người làm công tác đọc truyện, đọc thơ trên các đài phát thanh và truyền hình quốc gia.

Việc mở rộng đối tượng qua các thời kỳ cho thấy sự ghi nhận đa dạng của Nhà nước đối với các ngóc ngách của nghệ thuật biểu diễn, từ những người đứng dưới ánh đèn sân khấu đến những người thầm lặng phía sau ống kính hay trong phòng thu.

Tiêu chuẩn xét tặng theo quy định pháp luật mới nhất

Kể từ ngày 27/7/2024, việc xét tặng danh hiệu NSƯT được thực hiện theo Nghị định số 61/2024/NĐ-CP của Chính phủ. Đây là văn bản pháp lý mới nhất, thay thế các nghị định cũ (89/2014/NĐ-CP và 40/2021/NĐ-CP), nhằm chuẩn hóa các tiêu chí theo hướng khoa học và công bằng hơn. Để được vinh danh, nghệ sĩ cần đáp ứng đầy đủ 4 nhóm điều kiện cốt lõi:

1. Phẩm chất chính trị và đạo đức

Nghệ sĩ phải là người trung thành với Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, chấp hành tốt các chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước. Bên cạnh đó, họ phải có phẩm chất đạo đức tốt, lối sống lành mạnh, gương mẫu tại địa phương và nơi công tác. Sự tận tụy với nghề và tinh thần phục vụ nhân dân là yếu tố kiên quyết để đánh giá mức độ xứng đáng của một ứng viên.

2. Tài năng nghệ thuật và uy tín

Ứng viên phải có tài năng nghệ thuật xuất sắc, được thể hiện qua các vai diễn, tác phẩm hoặc chương trình nghệ thuật có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao. Quan trọng hơn, tài năng đó phải được đồng nghiệp trong giới thừa nhận và công chúng mến mộ. Uy tín nghề nghiệp được xây dựng qua quá trình hoạt động bền bỉ và những đóng góp cụ thể cho sự phát triển của loại hình nghệ thuật mà nghệ sĩ theo đuổi.

3. Thời gian hoạt động chuyên nghiệp

Quy định về thâm niên nghề nghiệp là một trong những rào cản kỹ thuật để đảm bảo danh hiệu được trao cho những người có sự gắn bó lâu dài. Cụ thể:

• Đối với đa số các loại hình: Phải có thời gian hoạt động văn hóa, nghệ thuật chuyên nghiệp liên tục hoặc cộng dồn từ 15 năm trở lên.
• Đối với loại hình nghệ thuật xiếc và múa: Do đặc thù nghề nghiệp đòi hỏi thể lực cao và tuổi thọ nghề ngắn, thời gian yêu cầu được giảm xuống còn từ 10 năm trở lên.

4. Thành tích giải thưởng

Đây là tiêu chí định lượng quan trọng nhất để hội đồng xét duyệt căn cứ. Nghệ sĩ cần đạt ít nhất 02 giải Vàng quốc gia (hoặc giải thưởng quốc tế có uy tín được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận tương đương). Trong đó, bắt buộc phải có ít nhất 01 giải Vàng quốc gia là của cá nhân nghệ sĩ. Các giải Vàng của bộ phim, chương trình hay vở diễn có thể được quy đổi thành giải cá nhân theo tỷ lệ quy định trong Nghị định để tính thành tích tổng hợp.

Quy trình xét duyệt và thẩm quyền phong tặng

Quy trình xét tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú được thực hiện qua một hệ thống hội đồng nhiều cấp nhằm đảm bảo tính khách quan và minh bạch. Quy trình này thường kéo dài nhiều tháng và trải qua các bước nghiêm ngặt:

Cấp cơ sở: Hồ sơ của nghệ sĩ được xem xét tại Hội đồng cấp cơ sở (thường là tại đơn vị nghệ thuật nơi nghệ sĩ công tác hoặc Hội văn học nghệ thuật địa phương). Tại đây, hồ sơ được kiểm tra về tính xác thực của thành tích và đạo đức lối sống.

Cấp Bộ hoặc cấp Tỉnh: Sau khi vượt qua cấp cơ sở, hồ sơ được chuyển lên Hội đồng cấp Bộ (đối với các đơn vị trực thuộc Bộ) hoặc Hội đồng cấp Tỉnh/Thành phố trực thuộc Trung ương. Các hội đồng này sẽ tiến hành thẩm định kỹ lưỡng hơn về chuyên môn và lấy ý kiến công khai.

Cấp Nhà nước: Đây là bước cuối cùng và quan trọng nhất. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đóng vai trò là cơ quan thường trực của Hội đồng cấp Nhà nước. Hội đồng này bao gồm các chuyên gia đầu ngành, các nghệ sĩ tên tuổi và đại diện các cơ quan quản lý. Danh sách các nghệ sĩ đủ điều kiện sẽ được công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng để lấy ý kiến nhân dân trước khi trình lên cấp có thẩm quyền.

Thẩm quyền quyết định: Cuối cùng, dựa trên đề nghị của Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch nước sẽ là người ký quyết định phong tặng hoặc truy tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú cho các cá nhân đạt chuẩn. Lễ trao tặng thường được tổ chức trang trọng tại Nhà hát Lớn Hà Nội hoặc Phủ Chủ tịch để tôn vinh những người xứng đáng.

Ý nghĩa xã hội và giá trị của danh hiệu NSƯT

Danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú mang lại giá trị tinh thần to lớn, là sự khẳng định vị thế của người nghệ sĩ trong lòng công chúng và sự ghi nhận của quốc gia. Nó không chỉ là phần thưởng cho những nỗ lực trong quá khứ mà còn là trách nhiệm đối với tương lai. Những người mang danh hiệu NSƯT được kỳ vọng sẽ tiếp tục giữ gìn hình ảnh, là tấm gương cho các thế hệ nghệ sĩ trẻ noi theo.

Về mặt vật chất, các nghệ sĩ được phong tặng danh hiệu NSƯT sẽ được nhận bằng khen, huy hiệu và một khoản tiền thưởng theo quy định của Nhà nước. Ngoài ra, danh hiệu này cũng là căn cứ để thực hiện các chế độ đãi ngộ khác như nâng lương, phụ cấp nghề nghiệp hoặc xem xét các điều kiện làm việc đặc thù. Trong hệ thống phân cấp nghệ thuật, NSƯT là bước đệm quan trọng để các nghệ sĩ tiếp tục phấn đấu cho danh hiệu cao quý nhất là Nghệ sĩ Nhân dân.

Sự quan tâm của Nhà nước thông qua việc điều chỉnh các nghị định xét tặng (như Nghị định 61/2024/NĐ-CP) cho thấy nỗ lực trong việc không bỏ sót tài năng, đặc biệt là các nghệ sĩ hoạt động trong các loại hình nghệ thuật truyền thống đang gặp khó khăn hoặc các nghệ sĩ tự do có đóng góp lớn nhưng khó đáp ứng các tiêu chuẩn hành chính cũ.

Điều có thể bạn chưa biết

• Việt Nam không phải là quốc gia duy nhất có danh hiệu “Nghệ sĩ Ưu tú”; danh hiệu này khởi nguồn từ hệ thống vinh danh của Liên Xô cũ và hiện nay Nga vẫn duy trì danh hiệu tương đương là “Zasluzhenny Artist”.
• Đợt phong tặng lần thứ 10 (2023) là đợt có số lượng nghệ sĩ được vinh danh đông đảo nhất trong lịch sử với hơn 250 NSƯT mới.
• Mặc dù giải thưởng là tiêu chí quan trọng, nhưng trong một số trường hợp đặc biệt, những nghệ sĩ có cống hiến đặc biệt xuất sắc hoặc hoạt động ở các địa bàn khó khăn vẫn có thể được xem xét phong tặng dù thiếu hụt một phần số lượng giải Vàng theo quy định “cứng”.
• Nghệ sĩ cao tuổi nhất từng được vinh danh thường là các nghệ nhân lão thành ở các bộ môn nghệ thuật truyền thống như Tuồng, Chèo, trong khi nghệ sĩ trẻ tuổi nhất thường thuộc lĩnh vực Xiếc hoặc Múa do đặc thù thâm niên nghề nghiệp được rút ngắn.

Câu hỏi thường gặp về Danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT)