Eo biển Hormuz

Eo biển Hormuz
Thông tin chung
Vị trí	Giữa Vịnh Oman và Vịnh Ba Tư
Quốc gia ven biển	Iran, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Oman
Chiều dài	Khoảng 167 km
Chiều rộng hẹp nhất	Khoảng 33-34 km
Đặc điểm địa hình	Hình chữ 'V' ngược, có rặng đá ngầm, độ sâu hạn chế
Tầm quan trọng chiến lược
Vai trò	Hành lang hàng hải chiến lược, 'yết hầu' của dòng chảy năng lượng toàn cầu
Lưu lượng vận tải dầu (2024)	Khoảng 20 triệu thùng/ngày
Tỷ lệ nhu cầu dầu toàn cầu	Khoảng 20%
So sánh	Quan trọng hơn eo biển Malacca, kênh đào Suez về giá trị năng lượng
Đặc điểm hàng hải
Hệ thống phân luồng	Hai luồng vận chuyển chính (vào/ra Vịnh Ba Tư), mỗi luồng rộng khoảng 3 km
Vùng đệm an toàn	Khoảng 3 km
Nguy cơ	Dễ bị tấn công bằng thủy lôi, tên lửa, pháo binh, tàu tuần tra, trực thăng

Eo biển Hormuz là một hành lang hàng hải chiến lược đặc biệt quan trọng, nằm giữa Vịnh Oman ở phía đông nam và Vịnh Ba Tư ở phía tây nam. Đây được coi là “yết hầu” của dòng chảy năng lượng toàn cầu, nơi trung chuyển một lượng lớn dầu mỏ và khí đốt từ các quốc gia xuất khẩu hàng đầu Trung Đông đến các thị trường tiêu thụ chính trên thế giới. Với vị thế địa chính trị nhạy cảm, eo biển này không chỉ là một tuyến đường thương mại mà còn là tâm điểm của các cuộc đối đầu quân sự và chính trị quốc tế trong nhiều thập kỷ.

Vị trí địa lý và đặc điểm tự nhiên

Eo biển Hormuz có hình dạng như một chữ “V” ngược, ngăn cách bán đảo Ả Rập với đất nước Iran. Bờ biển phía bắc của eo biển hoàn toàn thuộc chủ quyền của Iran, trong khi bờ biển phía nam được chia sẻ bởi Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Musandam – một phần lãnh thổ tách rời (exclave) của Oman nằm nhô ra phía eo biển. Vị trí này cho phép các quốc gia ven biển, đặc biệt là Iran và Oman, khả năng giám sát và kiểm soát chặt chẽ mọi hoạt động lưu thông hàng hải qua khu vực.

Về kích thước, eo biển Hormuz có chiều dài khoảng 167 km. Tại điểm hẹp nhất, chiều rộng của eo biển chỉ khoảng 33 đến 34 km. Tuy nhiên, do địa hình đáy biển có nhiều rặng đá ngầm và độ sâu hạn chế, các tàu chở dầu khổng lồ (VLCC) không thể di chuyển tự do trên toàn bộ bề mặt eo biển. Thay vào đó, hoạt động hàng hải phải tuân thủ nghiêm ngặt hệ thống phân luồng giao thông (TSS). Theo đó, có hai luồng vận chuyển chính: một luồng dành cho tàu đi vào Vịnh Ba Tư và một luồng dành cho tàu đi ra. Mỗi luồng này chỉ rộng khoảng 3 km, được ngăn cách bởi một vùng đệm an toàn cũng rộng khoảng 3 km.

Độ sâu của eo biển dao động nhưng tương đối nông so với các đại dương lớn, khiến tàu thuyền dễ bị tổn thương trước các loại vũ khí như thủy lôi. Hơn nữa, khoảng cách hẹp giữa hai bờ khiến các tàu vận tải luôn nằm trong tầm bắn của các tên lửa hành trình bờ biển, pháo binh hoặc sự tiếp cận nhanh chóng của các tàu tuần tra và trực thăng quân sự từ đất liền. Điều này biến eo biển Hormuz trở thành một trong những điểm nghẽn (chokepoint) hàng hải nguy hiểm nhất hành tinh trong trường hợp xảy ra xung đột vũ trang.

Tầm quan trọng chiến lược đối với năng lượng toàn cầu

Tầm vóc của eo biển Hormuz được định nghĩa bởi khối lượng nhiên liệu hóa thạch khổng lồ đi qua nó mỗi ngày. Theo các báo cáo mới nhất tính đến năm 2024 và đầu năm 2025, đây là tuyến đường vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới, vượt xa eo biển Malacca hay kênh đào Suez về giá trị năng lượng chiến lược.

Dữ liệu từ Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) và các đơn vị phân tích như Vortexa cho thấy những con số kinh ngạc về lưu lượng vận tải tại đây:

• Dầu thô và sản phẩm dầu mỏ: Trong năm 2024, trung bình khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày được vận chuyển qua eo biển, tương đương với khoảng 20% tổng nhu cầu dầu mỏ toàn cầu. Nếu tính riêng lượng dầu thô và khí ngưng tụ tự nhiên, con số này dao động từ 16,5 đến 17 triệu thùng/ngày.
• Khí tự nhiên hóa lỏng (LNG): Eo biển Hormuz là con đường độc đạo cho toàn bộ lượng LNG xuất khẩu từ Qatar và UAE. Ước tính có tới hơn 20% lượng LNG giao dịch bằng đường biển trên toàn thế giới phải đi qua điểm nghẽn này. Qatar, quốc gia xuất khẩu LNG lớn thứ hai thế giới (sau Mỹ), phụ thuộc hoàn toàn vào việc duy trì sự thông suốt của eo biển để đưa hàng đến các đối tác tại châu Âu và châu Á.
• Thị trường mục tiêu: Khoảng 84% dòng dầu qua Hormuz hướng tới các thị trường châu Á, bao gồm những nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc. Điều này có nghĩa là bất kỳ sự gián đoạn nào tại eo biển cũng sẽ ngay lập tức gây ra cú sốc cung ứng và đẩy giá năng lượng tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương lên cao.

Mặc dù một số quốc gia đã nỗ lực xây dựng các đường ống dẫn dầu trên bộ để giảm bớt sự phụ thuộc vào Hormuz, nhưng hiệu quả vẫn còn rất hạn chế. Đường ống East-West của Ả Rập Xê Út có công suất khoảng 4,8 triệu thùng/ngày và đường ống Habshan-Fujairah của UAE có công suất khoảng 1,5 triệu thùng/ngày. Tuy nhiên, tổng công suất của tất cả các tuyến đường thay thế này cộng lại vẫn chỉ đủ bù đắp chưa đến 40% hiệu suất vận chuyển mà eo biển Hormuz đang nắm giữ. Do đó, về mặt kỹ thuật, không có giải pháp thay thế hoàn hảo nào cho “yết hầu” này trong tương lai gần.

Lịch sử hình thành và tranh chấp quyền kiểm soát

Tên gọi “Hormuz” bắt nguồn từ Vương quốc Hormuz, một quốc gia thương mại độc lập và hùng mạnh hình thành từ khoảng thế kỷ X. Nhờ vị trí đắc địa, vương quốc này đã trở thành trung tâm giao thương sầm uất giữa Ấn Độ, Trung Quốc và các nước Ả Rập. Cuối thế kỷ XIII, nhà thám hiểm nổi tiếng Marco Polo đã ghé thăm khu vực này và ghi chép lại sự kinh ngạc trước mức độ giàu có, xa hoa của các thương nhân tại Hormuz.

Đến đầu thế kỷ XVI, nhận thấy giá trị chiến lược của eo biển trong việc kiểm soát con đường tơ lụa trên biển và gia vị, đế quốc Bồ Đào Nha đã tiến hành xâm lược và chiếm đóng Hormuz. Sự thống trị của người Bồ Đào Nha kéo dài hơn một thế kỷ, cho đến khi Đế quốc Ba Tư (dưới thời Shah Abbas I) với sự hỗ trợ của Công ty Đông Ấn Anh đã giành lại quyền kiểm soát khu vực vào năm 1622.

Trong thế kỷ XX, khi dầu mỏ thay thế than đá để trở thành nguồn năng lượng chủ chốt của nền kinh tế công nghiệp, tầm quan trọng của eo biển Hormuz đã bùng nổ vượt ra ngoài phạm vi thương mại khu vực. Eo biển trở thành mục tiêu của các cường quốc trong Chiến tranh Lạnh và là công cụ gây áp lực chính trị của Iran. Giai đoạn 1980-1988, trong cuộc chiến tranh Iran-Iraq, khu vực này đã chứng kiến “Cuộc chiến tàu dầu” (Tanker War), nơi cả hai phía đều tấn công các tàu vận tải của đối phương nhằm phá hoại nền kinh tế của nhau, buộc Mỹ và các đồng minh phải gửi hải quân đến hộ tống tàu buôn.

Vai trò địa chính trị và các điểm nóng xung đột gần đây

Iran nắm giữ lợi thế địa lý lớn nhất tại eo biển Hormuz khi kiểm soát toàn bộ bờ phía bắc cùng các đảo chiến lược như Hormuz, Qeshm và Larak. Chính quyền Tehran từ lâu đã sử dụng khả năng đóng cửa eo biển như một “lá bài” mặc cả trong các cuộc đàm phán quốc tế liên quan đến chương trình hạt nhân và các lệnh trừng phạt kinh tế. Năm 2012, Đô đốc Ali Fadavi của Iran từng tuyên bố hải quân nước này có đủ khả năng “đóng cửa eo biển trong vài giờ”.

Căng thẳng thường xuyên leo thang tại đây, đặc biệt là trong giai đoạn từ năm 2019 đến nay. Năm 2019, sau một loạt vụ tấn công vào các tàu dầu và cơ sở lọc dầu mà phương Tây cáo buộc do Iran thực hiện, một liên minh quốc tế bao gồm Mỹ, Anh, Ả Rập Xê Út và Bahrain đã được thành lập để bảo vệ an ninh hàng hải tại Trung Đông. Tuy nhiên, những biến động lớn nhất thực sự xảy ra vào đầu năm 2026, đẩy thế giới vào một cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng.

Theo các diễn biến được ghi nhận trong năm 2026:

• Ngày 16/2/2026: Chuẩn đô đốc Alireza Tangsiri, Tư lệnh Hải quân thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), đưa ra tuyên bố cứng rắn rằng Tehran sẵn sàng đóng cửa eo biển Hormuz nếu lợi ích quốc gia bị đe dọa.
• Ngày 17/2/2026: Iran chính thức thông báo đóng cửa một phần eo biển để phục vụ các cuộc tập trận quân sự quy mô lớn, gây lo ngại cho thị trường tài chính toàn cầu.
• Cuối tháng 2/2026: Xung đột trực tiếp nổ ra khi Israel và Mỹ tiến hành các cuộc tấn công phủ đầu nhắm vào các cơ sở quân sự của Iran. Đáp trả lại, IRGC đã thực hiện lệnh phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz.
• Ngày 2/3/2026: Ông Ebrahim Jabbari, cố vấn cấp cao của IRGC, khẳng định eo biển đã bị đóng cửa hoàn toàn và cảnh báo sẽ trấn áp bất kỳ tàu thuyền nào cố gắng xâm nhập. Ngay lập tức, hãng vận tải khổng lồ Hapag-Lloyd AG (Đức) đã đình chỉ mọi hoạt động qua tuyến đường này.

Hậu quả của những sự kiện này là vô cùng nặng nề. Giá dầu Brent đã tăng vọt 13%, đạt mức 82,37 USD/thùng chỉ trong một thời gian ngắn. Đến ngày 3/3/2026, lưu lượng xuất khẩu dầu qua eo biển giảm từ mức thông thường 19 triệu thùng xuống chỉ còn khoảng 4 triệu thùng. Hàng trăm tàu chở dầu và hàng hóa bị mắc kẹt ở hai đầu eo biển, gây ra sự đứt gãy nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

An ninh hàng hải và nỗ lực quốc tế

Việc đảm bảo an ninh tại eo biển Hormuz không chỉ là vấn đề của các quốc gia ven biển mà là mối quan tâm hàng đầu của cộng đồng quốc tế. Hiến chương Liên Hợp Quốc và Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) quy định quyền “quá cảnh không gây hại” đối với các tàu thuyền đi qua các eo biển quốc tế. Tuy nhiên, Iran – quốc gia chưa phê chuẩn đầy đủ UNCLOS – thường có những diễn giải riêng về quyền kiểm soát vùng nước của mình.

Để đối phó với các mối đe dọa thường trực, Mỹ duy trì sự hiện diện quân sự mạnh mẽ thông qua Hạm đội 5 đóng tại Bahrain. Các cuộc tuần tra chung, diễn tập chống thủy lôi và giám sát bằng máy bay không người lái được thực hiện liên tục để ngăn chặn các hành vi quấy rối tàu buôn. Mặc dù vậy, tính chất hẹp và nông của eo biển vẫn là một lợi thế chiến thuật cho các chiến tranh bất đối xứng, nơi Iran có thể sử dụng các xuồng cao tốc vũ trang và tên lửa vác vai để gây thiệt hại cho các tàu vận tải lớn.

Trong tương lai, việc duy trì sự ổn định tại Hormuz phụ thuộc rất lớn vào các tiến trình ngoại giao giữa Iran và các cường quốc thế giới. Chừng nào các căng thẳng chính trị ở Trung Đông còn tồn tại, eo biển Hormuz vẫn sẽ là một “ngòi nổ” có thể làm rung chuyển nền kinh tế toàn cầu bất cứ lúc nào. Sự phụ thuộc của thế giới vào năng lượng hóa thạch từ Vịnh Ba Tư chính là yếu tố duy trì tầm quan trọng không thể thay thế của dải nước hẹp này trong nhiều thập kỷ tới.

Điều có thể bạn chưa biết

• Cái tên “Hormuz” được cho là bắt nguồn từ tên của vị thần tối cao trong bái hỏa giáo (Zoroastrianism) là Ahura Mazda (trong tiếng Ba Tư cổ là Hormoz).
• Dù là một điểm nóng quân sự, nhưng eo biển Hormuz lại là nơi sinh sống của nhiều loài sinh vật biển quý hiếm, bao gồm các loài cá heo và rùa biển, do sự giao thoa giữa các dòng hải lưu từ Ấn Độ Dương và Vịnh Ba Tư.
• Khoảng cách ngắn nhất giữa Iran và Oman tại eo biển chỉ là 33 km, tương đương với chiều rộng của Eo biển Dover ngăn cách Anh và Pháp.
• Nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa hoàn toàn trong một thời gian dài, các chuyên gia kinh tế dự báo giá dầu thế giới có thể vượt ngưỡng 150-200 USD/thùng, gây ra một cuộc đại suy thoái toàn cầu.

Câu hỏi thường gặp về Eo biển Hormuz