Tết Nowruz

Tết Nowruz
Thông tin chung
Tên gọi	Nowruz
Ý nghĩa tên gọi	Ngày mới
Loại lễ hội	Lễ hội mừng năm mới, lễ hội mùa xuân
Thời gian	Ngày Xuân phân (Vernal Equinox)
Số người tham gia	Hơn 300 triệu người
Công nhận	Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (UNESCO, 2009)
Nguồn gốc và Ý nghĩa
Nguồn gốc tôn giáo	Hỏa giáo (Zoroastrianism)
Ý nghĩa biểu tượng	Sự chiến thắng của ánh sáng trước bóng tối, mùa xuân trước mùa đông, tái sinh, đoàn kết, hy vọng
Thời kỳ tổ chức quy mô	Đế quốc Achaemenid (550-330 TCN)
Truyền thuyết gắn liền	Vua Jamshid
Tính chất hiện tại	Ngày lễ văn hóa thế tục
Phạm vi Ảnh hưởng
Khu vực tổ chức chính thức	Iran, Azerbaijan, Afghanistan, Gruzia, Iraq, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Albania, Armenia, Thổ Nhĩ Kỳ
Cộng đồng duy trì mạnh mẽ	Người Kurd, người Uyghur, người Parsi, các nhóm dân tộc thiểu số tại Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan

Tết Nowruz là lễ hội mừng năm mới của người Ba Tư, đánh dấu sự khởi đầu của mùa xuân và ngày đầu tiên trong niên lịch Iran. Với lịch sử kéo dài hơn 3.000 năm, đây là một trong những ngày lễ cổ xưa và có sức ảnh hưởng rộng lớn nhất trên thế giới, thu hút hơn 300 triệu người tham gia cử hành hàng năm từ vùng Balkan, Trung Đông cho đến Trung Á. Được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2009, Nowruz không chỉ đơn thuần là một thời điểm chuyển giao năm cũ và năm mới mà còn là biểu tượng của sự tái sinh, tinh thần đoàn kết và niềm hy vọng vào những khởi đầu tươi sáng.

Nguồn gốc và Ý nghĩa Lịch sử của Nowruz

Từ “Nowruz” trong tiếng Ba Tư có nghĩa là “ngày mới” (với “now” là mới và “ruz” là ngày). Lễ hội này bắt nguồn từ Hỏa giáo (Zoroastrianism) – một trong những tôn giáo độc thần cổ xưa nhất thế giới từng là quốc giáo của các đế chế Ba Tư hùng mạnh. Trong thế giới quan của Hỏa giáo, Nowruz là ngày lễ thiêng liêng nhất, tượng trưng cho sự chiến thắng của ánh sáng trước bóng tối, của mùa xuân ấm áp trước mùa đông lạnh lẽo. Đây là thời điểm Mặt Trời rời khỏi cung Song Ngư và tiến vào cung Bạch Dương, tạo nên hiện tượng Xuân phân (Vernal Equinox), khi ngày và đêm có độ dài bằng nhau.

Mặc dù thời điểm xuất hiện chính xác của Nowruz vẫn còn là một ẩn số đối với các nhà sử học, nhưng các ghi chép và bằng chứng khảo cổ cho thấy lễ hội này đã được tổ chức quy mô từ thời kỳ Đế quốc Achaemenid (550-330 TCN). Tại cung điện Persepolis lừng lẫy, các vị vua Ba Tư đã tiếp đón đoàn sứ thần từ khắp các vùng lãnh thổ thuộc đế chế đến dâng lễ vật chúc mừng năm mới. Trong văn học dân gian, Nowruz gắn liền với những truyền thuyết về vị vua huyền thoại Jamshid. Theo sử thi Shahnameh, Vua Jamshid đã cứu nhân loại khỏi một mùa đông băng giá đe dọa tiêu diệt mọi sự sống bằng cách xây dựng một ngai vàng nạm ngọc và bay lên bầu trời nhờ sự giúp đỡ của các linh hồn. Khi ánh mặt trời chiếu vào ngai vàng, thế giới tỏa sáng rực rỡ và người dân gọi đó là “Ngày Mới”.

Trải qua hàng thiên niên kỷ, bất chấp những biến động chính trị, sự sụp đổ của các vương triều và sự thay đổi về tôn giáo tại khu vực Trung Đông, Nowruz vẫn tồn tại bền bỉ. Nó đã vượt ra khỏi ranh giới của một nghi lễ tôn giáo để trở thành một ngày lễ văn hóa thế tục, gắn kết cộng đồng và khẳng định bản sắc của người dân vùng đại Ba Tư cũ.

Phạm vi Ảnh hưởng và Sự công nhận Quốc tế

Hiện nay, Nowruz được tổ chức chính thức tại hơn 15 quốc gia dọc theo Con đường tơ lụa cổ đại và các vùng lân cận. Danh sách các quốc gia cử hành Nowruz như một ngày lễ quốc gia bao gồm: Iran, Azerbaijan, Afghanistan, Gruzia, Iraq, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Albania, Armenia và Thổ Nhĩ Kỳ. Ngoài ra, lễ hội còn được duy trì mạnh mẽ trong các cộng đồng người Kurd, người Uyghur, người Parsi và các nhóm dân tộc thiểu số tại Nga, Trung Quốc (đặc biệt là vùng Tân Cương), Ấn Độ và Pakistan.

Sức lan tỏa của Nowruz đã được cộng đồng quốc tế ghi nhận ở cấp độ cao nhất:

• Năm 2009: UNESCO chính thức đưa Nowruz vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tổ chức này đánh giá cao giá trị của Nowruz trong việc thúc đẩy các giá trị hòa bình, sự hòa hợp giữa các dân tộc và sự tôn trọng đối với thiên nhiên.
• Năm 2010: Đại hội đồng Liên hợp quốc đã thông qua nghị quyết tuyên bố ngày 21 tháng 3 hàng năm là “Ngày Quốc tế Nowruz”. Nghị quyết này khuyến khích các quốc gia thành viên nỗ lực nâng cao nhận thức về lễ hội và tổ chức các sự kiện nhằm truyền bá thông điệp về sự đoàn kết toàn cầu.

Giáo sư Shadi Mokharti từ Đại học American ở Washington nhận định rằng Nowruz không chỉ là một kỳ nghỉ, mà là một cơ hội để con người “làm mới” bản thân, từ việc dọn dẹp không gian sống đến việc chữa lành các mối quan hệ xã hội. Sự kiện này đóng vai trò như một sợi dây văn hóa vô hình kết nối các cộng đồng đa dạng về ngôn ngữ và đức tin nhưng có chung nguồn gốc lịch sử Ba Tư.

Các Nghi thức và Phong tục Truyền thống Đặc sắc

Quá trình chuẩn bị cho Nowruz thường bắt đầu từ nhiều tuần trước ngày Xuân phân với hàng loạt các nghi thức mang tính biểu tượng cao.

Khaneh Tekani – Nghi thức “Rung lắc ngôi nhà”

Trước thềm năm mới, các gia đình Ba Tư thực hiện nghi thức Khaneh Tekani (nghĩa đen là dọn dẹp nhà cửa). Đây không chỉ là việc vệ sinh thông thường mà là một cuộc tổng tẩy uế về mặt tâm linh. Mọi ngóc ngách trong nhà đều được lau chùi, thảm được giặt sạch, bát đĩa cũ được thay mới và quần áo mới được mua sắm. Người Ba Tư tin rằng việc loại bỏ bụi bẩn và sự lộn xộn của năm cũ sẽ giúp xua đuổi những điều không may, tạo không gian sạch sẽ để chào đón các linh hồn tổ tiên và những điều tốt đẹp trong năm mới.

Chahārshanbeh Sūrī – Lễ hội Lửa

Vào đêm trước ngày thứ Tư cuối cùng của năm cũ, người dân tổ chức Chahārshanbeh Sūrī. Những đống lửa nhỏ được đốt lên trên đường phố và mọi người sẽ nhảy qua lửa trong khi hát vang: “Zardi-ye man az to, sorkhi-ye to az man” (Màu vàng của tôi dành cho bạn, màu đỏ của bạn dành cho tôi). Câu hát này ngụ ý cầu xin ngọn lửa lấy đi sự ốm yếu, mệt mỏi (màu vàng) và ban tặng sức mạnh, sức sống (màu đỏ) cho người nhảy.

Bàn Haft-Sin – Tâm hồn của ngày Tết Nowruz

Nghi thức quan trọng nhất và là biểu tượng dễ nhận diện nhất của Nowruz chính là bàn Haft-Sin. “Haft” nghĩa là bảy và “Sin” là chữ cái “S” trong bảng chữ cái Ba Tư. Mỗi gia đình sẽ bày biện một chiếc bàn với ít nhất bảy món đồ bắt đầu bằng chữ “S”, mỗi món mang một ý nghĩa triết học riêng:

• Sabzeh (Mầm lúa mì, lúa mạch hoặc đậu lăng): Tượng trưng cho sự tái sinh, sinh sôi nảy nở của thiên nhiên.
• Samanu (Bánh pudding ngọt làm từ mầm lúa mì): Tượng trưng cho sự giàu có và sức mạnh.
• Senjed (Quả táo ta khô): Tượng trưng cho tình yêu.
• Seer (Tỏi): Tượng trưng cho y học và sự bảo vệ sức khỏe.
• Seeb (Táo đỏ): Tượng trưng cho vẻ đẹp và sự rạng rỡ.
• Somaq (Quả thù du): Tượng trưng cho màu sắc của bình minh và sự kiên nhẫn.
• Serkeh (Giấm): Tượng trưng cho tuổi thọ và sự thông thái có được từ sự kiên nhẫn.

Ngoài bảy món chính, trên bàn Haft-Sin thường có thêm gương (sự phản chiếu và soi sáng), trứng màu (sự sinh sản), nến (ánh sáng), bát nước có cá vàng (sự sống) và một cuốn sách linh thiêng hoặc tập thơ của các đại thi hào Ba Tư như Hafez hay Khayyam.

Sự Đa dạng trong Cách Tổ chức tại các Quốc gia

Mặc dù có chung nguồn gốc, mỗi quốc gia và khu vực lại thêm thắt những nét văn hóa riêng biệt vào lễ hội Nowruz, tạo nên một bức tranh đa sắc thái.

Tại Afghanistan, người dân chuẩn bị món Haft Mewa (Bảy loại trái cây) – một loại salad trái cây khô gồm nho khô, hạt dẻ sấy, quả mơ, quả óc chó, hạnh nhân, hạt dẻ cười và quả anh đào ngâm trong nước ngọt. Môn thể thao truyền thống Buzkashi – một trò chơi giống polo nhưng dùng xác dê làm vật thi đấu – cũng được tổ chức sôi nổi, thu hút hàng ngàn khán giả tham gia.

Ở Uzbekistan và Turkmenistan, món ăn không thể thiếu là Sumalak. Đây là một loại bánh pudding làm từ mầm lúa mì được nấu liên tục trong 24 giờ trong những chiếc vạc lớn. Phụ nữ trong xóm thường tập trung lại để cùng nấu Sumalak, vừa nấu vừa hát hò và kể chuyện, tạo nên một không khí cộng đồng ấm áp. Người ta tin rằng nếu bạn ước một điều khi đang khuấy nồi Sumalak, điều ước đó sẽ trở thành hiện thực.

Tại Azerbaijan, Nowruz gắn liền với bốn ngày thứ Tư trước lễ chính thức, mỗi ngày tôn vinh một nguyên tố thiên nhiên: Nước, Lửa, Đất và Gió. Trẻ em thường chơi trò “đập trứng” để xem trứng của ai cứng hơn, tượng trưng cho sự bền bỉ trước thử thách.

Trong cộng đồng người Kurd, Nowruz mang một ý nghĩa chính trị và tinh thần tự do sâu sắc. Họ thường mặc trang phục truyền thống rực rỡ, đốt những đống lửa lớn trên các đỉnh núi và nhảy những điệu múa vòng tròn (Dabke) để ăn mừng sự chiến thắng của người anh hùng Kaveh trước bạo chúa Zahhak.

Nowruz trong Bối cảnh Hiện đại và Giao lưu Văn hóa

Trong những năm gần đây, Nowruz đã trở thành một cầu nối văn hóa quan trọng giữa Trung Đông và thế giới. Đặc biệt vào năm 2024 và đầu năm 2025, Việt Nam đã nổi lên như một điểm đến hấp dẫn cho du khách Iran trong dịp nghỉ lễ Nowruz kéo dài hai tuần. Các công ty lữ hành đã thiết kế những hành trình đặc biệt đưa du khách đến thăm Địa đạo Củ Chi, Phố cổ Hội An, Chùa Một Cột và Hồ Hoàn Kiếm. Sự hiện diện của hàng ngàn du khách Trung Đông tại Việt Nam vào đúng dịp “Tết Ba Tư” đã tạo nên những cuộc giao lưu văn hóa thú vị, nơi du khách giới thiệu về phong tục tặng tiền mừng tuổi (Eidi) cho trẻ em – một nét tương đồng đáng ngạc nhiên với tục lì xì của người Việt.

Giáo sư Zohreh Mirsharif chia sẻ rằng, dù ở bất cứ đâu trên thế giới, từ những căn hộ hiện đại ở New York đến những ngôi làng xa xôi ở Tajikistan, tinh thần của Nowruz vẫn là sự tha thứ và hòa giải. Đây là thời điểm để mọi người gạt bỏ những hiềm khích của năm cũ, đến thăm hỏi người thân, hàng xóm và cùng nhau thưởng thức những bữa tiệc ấm cúng.

Ngày cuối cùng của kỳ lễ Nowruz (ngày thứ 13) được gọi là Sizdah Bedar. Theo quan niệm truyền thống, ngày thứ 13 có thể mang lại những điều không may mắn nếu ở trong nhà. Vì vậy, hàng triệu người sẽ đổ ra các công viên, rừng cây hoặc bờ suối để dã ngoại. Họ mang theo chậu mầm lúa mì (Sabzeh) từ bàn Haft-Sin và thả xuống dòng nước chảy, gửi gắm những muộn phiền và xui xẻo của năm cũ trôi đi, chính thức khép lại kỳ lễ hội và bắt đầu một năm lao động mới đầy năng lượng.

Điều có thể bạn chưa biết

• Món quà của trẻ em: Trong dịp Nowruz, trẻ em Iran thường nhận được “Eidi” – những tờ tiền mới cứng được kẹp trong trang sách của người lớn, mang ý nghĩa chúc may mắn và thịnh vượng, rất giống với tục lệ lì xì của Việt Nam và Trung Quốc.
• Môn thể thao “Xác dê”: Ở Afghanistan, Nowruz là mùa cao điểm của trò chơi Buzkashi. Đây là môn thể thao cực kỳ kịch tính và nguy hiểm, đòi hỏi người chơi phải có kỹ năng cưỡi ngựa điêu luyện để tranh giành xác một con dê hoặc bê.
• Sự xuất hiện của Haji Firuz: Một nhân vật dân gian có khuôn mặt bôi đen, mặc quần áo đỏ, vừa hát vừa nhảy múa và chơi tambourine trên đường phố để thông báo mùa xuân đã về. Haji Firuz được coi là “sứ giả của Nowruz”.
• Thăm người đã khuất: Một phong tục phổ biến ở nhiều quốc gia là đến thăm nghĩa trang vào ngày thứ Năm cuối cùng của năm cũ. Người dân mang theo hoa, nến và đồ cúng để tưởng nhớ và mời linh hồn tổ tiên về chung vui năm mới cùng gia đình.
• Bàn tiệc của sự kiên nhẫn: Để làm món bánh pudding Sumalak trong dịp Nowruz, người ta phải khuấy liên tục trong một ngày một đêm. Nếu bạn tìm thấy một viên đá nhỏ trong bát Sumalak của mình, đó được coi là điềm báo của sự may mắn tột độ.

Câu hỏi thường gặp về Tết Nowruz