Ali Khamenei

Ali Khamenei
Thông tin chung
Tên đầy đủ	Ayatollah Ali Hosseini Khamenei
Chức vụ	Lãnh tụ Tối cao Iran
Nhiệm kỳ	1989 – 2026
Quốc tịch	Iran
Nghề nghiệp	Giáo sĩ, Chính trị gia
Tiểu sử
Ngày sinh	19 tháng 4 năm 1939
Nơi sinh	Mashhad, Iran
Cha	Sayyid Javad Khamenei
Mẹ	Khadijeh Mirdamadi
Nơi học tập	Mashhad, Najaf (Iraq), Qom
Thầy học	Ayatollah Ruhollah Khomeini
Sự nghiệp chính trị
Hoạt động	Phong trào phản đối chế độ quân chủ
Bị bắt giữ	Ít nhất sáu lần
Vụ ám sát	Tháng 6 năm 1981 (bị thương nặng, liệt cánh tay phải)
Chức vụ ban đầu	Thành viên Hội đồng Cách mạng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng
Tổng thống Iran	1981–1989

Ali Khamenei (tên đầy đủ: Ayatollah Ali Hosseini Khamenei) là một giáo sĩ và chính trị gia cao cấp người Iran, người giữ chức Lãnh tụ Tối cao của Cộng hòa Hồi giáo Iran từ năm 1989 cho đến khi qua đời vào năm 2026. Ông là người thứ hai nắm giữ vị trí quyền lực tuyệt đối này sau người sáng lập chế độ, Ayatollah Ruhollah Khomeini, đồng thời là nguyên thủ quốc gia phục vụ lâu nhất tại khu vực Trung Đông đương đại. Trong suốt hơn 36 năm cầm quyền, Khamenei đã định hình diện mạo chính trị, tôn giáo và quân sự của Iran, biến quốc gia này thành một cường quốc khu vực với mạng lưới ảnh hưởng rộng khắp thông qua “Trục Kháng chiến”.

Tiểu sử và những năm đầu đời

Ali Khamenei sinh ngày 19 tháng 4 năm 1939 tại thành phố Mashhad, một trung tâm tôn giáo quan trọng ở phía đông bắc Iran. Ông sinh trưởng trong một gia đình giáo sĩ có truyền thống lâu đời. Cha ông, Sayyid Javad Khamenei, là một học giả tôn giáo người Azerbaijan gốc Turk từ vùng Khamaneh, trong khi mẹ ông, bà Khadijeh Mirdamadi, là người Ba Tư đến từ Yazd. Sự kết hợp nguồn gốc đa dạng này đã mang lại cho ông một cái nhìn sâu sắc về cấu trúc xã hội đa sắc tộc của Iran.

Ngay từ khi còn nhỏ, Khamenei đã được định hướng theo con đường tu học Hồi giáo. Ông bắt đầu học tại các trường dòng (madrasah) ở Mashhad và sau đó chuyển đến Najaf (Iraq) vào năm 1957. Tuy nhiên, phần quan trọng nhất trong sự nghiệp học thuật của ông diễn ra tại Qom, trung tâm thần học lớn nhất Iran, từ năm 1958 đến 1964. Tại đây, ông trở thành học trò ưu tú của Ayatollah Ruhollah Khomeini, người sau này trở thành lãnh đạo cuộc Cách mạng Hồi giáo. Chính trong giai đoạn này, tư duy chính trị của Khamenei bắt đầu hình thành, kết hợp giữa đức tin tôn giáo và tinh thần dân tộc chống thực dân.

Trong thập niên 1960 và 1970, Khamenei trở thành một nhân vật tích cực trong phong trào phản đối chế độ quân chủ của Shah Mohammad Reza Pahlavi. Do các hoạt động tuyên truyền và tổ chức biểu tình, ông đã bị lực lượng an ninh SAVAK bắt giữ và bỏ tù ít nhất sáu lần. Những năm tháng trong tù không làm suy giảm ý chí của ông mà trái lại, càng củng cố vị thế của ông trong hàng ngũ những người cách mạng thân cận với Khomeini.

Sự nghiệp chính trị và giai đoạn Tổng thống (1981–1989)

Sau khi cuộc Cách mạng Hồi giáo thành công vào năm 1979, Ali Khamenei nhanh chóng vươn lên các vị trí then chốt trong bộ máy chính quyền mới. Ông là thành viên của Hội đồng Cách mạng, giữ chức Thứ trưởng Bộ Quốc phòng và là người dẫn dắt buổi cầu nguyện thứ Sáu tại Tehran – một vị trí có tầm ảnh hưởng chính trị cực lớn tại Iran.

Tháng 6 năm 1981, Khamenei trở thành mục tiêu của một vụ ám sát bằng bom giấu trong máy ghi âm khi ông đang diễn thuyết tại nhà thờ Hồi giáo Abu Zar. Vụ nổ khiến ông bị thương nặng và liệt hoàn toàn cánh tay phải. Đây là một bước ngoặt quan trọng, khiến ông được coi là một “liệt sĩ sống” (janbaz) trong mắt công chúng Iran. Chỉ vài tháng sau, vào tháng 10 năm 1981, ông đắc cử Tổng thống thứ ba của Cộng hòa Hồi giáo Iran với tỷ lệ phiếu bầu áp đảo lên tới 97%.

Trong hai nhiệm kỳ tổng thống (1981–1989), Khamenei đã lãnh đạo đất nước đi qua giai đoạn khốc liệt nhất của cuộc Chiến tranh Iran-Iraq. Ông đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) thành một quân đội song song, trung thành tuyệt đối với lý tưởng cách mạng. Mặc dù quyền lực hành pháp lúc bấy giờ bị chia sẻ với Thủ tướng Mir-Hossein Mousavi, Khamenei vẫn thể hiện là một nhà kỹ trị nhạy bén và một nhà tư tưởng kiên định.

Kế vị Lãnh tụ Tối cao và củng cố quyền lực

Cái chết của Ayatollah Khomeini vào ngày 3 tháng 6 năm 1989 đã tạo ra một cuộc khủng hoảng kế vị tiềm tàng. Tuy nhiên, vào ngày 4 tháng 6 năm 1989, Hội đồng Chuyên gia đã bầu chọn Ali Khamenei làm Lãnh tụ Tối cao mới. Việc lựa chọn này ban đầu gây ra một số tranh cãi trong giới giáo sĩ cấp cao vì Khamenei lúc đó chưa đạt đến cấp bậc “Marja” (đại giáo chủ có quyền đưa ra các phán quyết tôn giáo tối cao). Tuy nhiên, với sự ủng hộ của các lực lượng chính trị và quân sự, hiến pháp đã được sửa đổi để tách biệt vai trò lãnh đạo chính trị và thẩm quyền tôn giáo cao nhất.

Dưới sự lãnh đạo của Khamenei, mô hình “Velayat-e Faqih” (Sự giám hộ của các luật gia Hồi giáo) đã được củng cố mạnh mẽ. Ông không chỉ là nguyên thủ quốc gia mà còn là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang và người nắm quyền quyết định cuối cùng trong mọi vấn đề đối nội, đối ngoại. Để bảo vệ chế độ, ông đã xây dựng một hệ thống quyền lực phức tạp bao gồm:

• Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC): Khamenei đã biến IRGC thành một thực thể “nhà nước trong nhà nước”, kiểm soát không chỉ an ninh mà còn cả các mảng kinh tế lớn của đất nước.
• Đế chế kinh tế Setad: Ông kiểm soát tổ chức Setad (Trụ sở thực thi mệnh lệnh của Imam), một tập đoàn khổng lồ với tài sản ước tính khoảng 95 tỷ USD. Setad đầu tư vào hầu hết các lĩnh vực từ dầu mỏ, tài chính, viễn thông đến nông nghiệp, giúp Lãnh tụ Tối cao độc lập về tài chính so với ngân sách nhà nước.
• Hội đồng Giám hộ: Thông qua cơ quan này, Khamenei có quyền phủ quyết các ứng cử viên tổng thống và nghị viện, đảm bảo rằng chỉ những người trung thành với lý tưởng của ông mới được tham gia vào bộ máy chính quyền.

Chính sách đối ngoại và “Trục Kháng chiến”

Chính sách đối ngoại của Ali Khamenei được đặc trưng bởi sự thù địch sâu sắc đối với Hoa Kỳ (mà ông gọi là “Đại Satan”) và Israel (“Tiểu Satan”). Ông tin rằng phương Tây luôn tìm cách lật đổ chế độ Hồi giáo thông qua “cuộc chiến mềm” (xâm lăng văn hóa) và các biện pháp trừng phạt kinh tế.

Để đối phó, Khamenei đã xây dựng và dẫn dắt “Trục Kháng chiến” – một liên minh không chính thức gồm các lực lượng ủy nhiệm và đồng minh khắp Trung Đông. Mạng lưới này bao gồm Hezbollah ở Lebanon, chính quyền Bashar al-Assad ở Syria, các nhóm dân quân Shia ở Iraq, phong trào Houthi ở Yemen và các nhóm vũ trang Palestine như Hamas. Thông qua Lực lượng Quds thuộc IRGC, Iran đã cung cấp vũ khí, tài chính và đào tạo cho các nhóm này, tạo ra một đòn bẩy chiến lược giúp Tehran mở rộng tầm ảnh hưởng từ Vịnh Ba Tư đến Địa Trung Hải.

Về vấn đề hạt nhân, Khamenei giữ một thái độ cứng rắn nhưng thực dụng. Năm 2003, ông đã ban hành một sắc lệnh tôn giáo (fatwa) tuyên bố rằng việc sản xuất, tàng trữ và sử dụng vũ khí hạt nhân là bị cấm trong Hồi giáo. Tuy nhiên, ông vẫn thúc đẩy chương trình làm giàu uranium của Iran như một biểu tượng của sự tự cường dân tộc và công nghệ, dẫn đến các cuộc đàm phán kéo dài và căng thẳng với cộng đồng quốc tế.

Những năm cuối đời và vụ ám sát năm 2026

Giai đoạn từ năm 2020 đến 2026 là thời kỳ đầy biến động đối với Ali Khamenei. Iran phải đối mặt với áp lực kinh tế khủng khiếp từ các lệnh trừng phạt của Mỹ dưới thời chính quyền Donald Trump, cùng với các làn sóng biểu tình trong nước liên quan đến chi phí sinh hoạt và quyền tự do cá nhân. Bất chấp tuổi tác đã cao, Khamenei vẫn duy trì sự kiểm soát chặt chẽ đối với các cơ cấu quyền lực.

Vào tháng 6 năm 2025, một đòn giáng mạnh vào uy tín của ông khi các chỉ huy cấp cao nhất của IRGC bị Israel tiêu diệt trong các chiến dịch không kích chính xác. Sự kiện này đã làm rạn nứt niềm tin vào hệ thống an ninh của Iran. Đồng thời, những đồn đoán về sự kế vị của con trai ông, Mojtaba Khamenei, bắt đầu gây ra những chia rẽ ngầm trong nội bộ giới tinh hoa Tehran.

Ngày 28 tháng 2 năm 2026, thế giới chấn động trước thông tin Ayatollah Ali Khamenei đã bị ám sát trong một cuộc không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel nhắm vào một địa điểm chiến lược ở Tehran. Tổng thống Mỹ Donald Trump khi đó đã xác nhận chiến dịch, gọi Khamenei là “một trong những nhân vật xấu xa nhất trong lịch sử”. Vụ ám sát này đã chấm dứt 36 năm cầm quyền của ông, đẩy Iran vào một cuộc khủng hoảng chính trị chưa từng có.

Ngay sau cái chết của ông, chính phủ Iran đã tuyên bố 40 ngày quốc tang. Tuy nhiên, phản ứng của người dân Iran lại chia rẽ sâu sắc: trong khi nhiều người ủng hộ chế độ bày tỏ sự đau buồn, thì tại nhiều khu vực ở Tehran, người dân đã lên mái nhà ăn mừng sự sụp đổ của một biểu tượng độc tài. Để đáp trả, quân đội Iran đã phóng hàng loạt tên lửa vào Israel và các căn cứ quân sự của Mỹ ở bảy quốc gia khác nhau, làm dấy lên lo ngại về một cuộc chiến tranh toàn diện tại Trung Đông.

Tư tưởng và Di sản

Ali Khamenei không chỉ là một chính trị gia mà còn là một nhà tư tưởng Hồi giáo bảo thủ. Ông luôn nhấn mạnh vào khái niệm “Kinh tế kháng chiến” – một mô hình kinh tế tự cung tự cấp để chống lại các lệnh trừng phạt của phương Tây. Ông cũng là người ủng hộ nhiệt thành cho việc duy trì các giá trị đạo đức Hồi giáo nghiêm khắc trong xã hội Ba Tư hiện đại.

Di sản của ông để lại là một nước Iran mạnh mẽ về quân sự nhưng kiệt quệ về kinh tế và chia rẽ về xã hội. Ông đã thành công trong việc bảo vệ chế độ Hồi giáo vượt qua nhiều thập kỷ bị cô lập, nhưng đồng thời cũng tạo ra một khoảng trống quyền lực quá lớn sau khi qua đời. Việc ông kiểm soát tài sản khổng lồ thông qua các tổ chức như Setad cũng là một chủ đề gây tranh cãi lớn về sự minh bạch của giới lãnh đạo tôn giáo.

Điều có thể bạn chưa biết

• Đam mê văn học phương Tây: Dù luôn chỉ trích văn hóa phương Tây, Khamenei là một người rất am hiểu văn học. Ông đặc biệt yêu thích tiểu thuyết “Những người khốn khổ” của Victor Hugo và từng gọi tác phẩm này là “một phép màu trong thế giới tiểu thuyết”.
• Nhà thơ bí mật: Ngoài sự nghiệp chính trị, ông còn là một nhà thơ với bút danh “Amin”. Ông thường tổ chức các buổi gặp mặt văn chương hàng năm với các nhà thơ và học giả tại dinh thự của mình.
• Sống sót thần kỳ: Vụ ám sát năm 1981 không chỉ khiến ông liệt cánh tay phải mà còn khiến ông gặp nhiều vấn đề về sức khỏe lâu dài. Kể từ đó, ông luôn xuất hiện với hình ảnh cánh tay phải bất động, điều này trở thành một phần biểu tượng cho sự hy sinh của ông đối với cách mạng.
• Nguồn gốc Azerbaijan: Mặc dù là lãnh đạo tối cao của Iran (quốc gia đa số là người Ba Tư), Khamenei lại có nguồn gốc Azerbaijan từ phía cha mình và ông có thể nói trôi chảy tiếng Azerbaijan.

Câu hỏi thường gặp về Ali Khamenei