Israel

Israel
Thông tin chung
Tên chính thức	Nhà nước Israel
Vị trí	Trung Đông, bờ đông nam Biển Địa Trung Hải, bờ bắc Biển Đỏ
Dân chủ	Có
GDP bình quân đầu người (2024)	54.177 USD
Vị thế	Cường quốc kinh tế và quân sự tại Tây Á
Lịch sử
Nguồn gốc dân tộc	Dân tộc Do Thái
Thời kỳ định cư ban đầu	Khoảng 1800 TCN
Thời kỳ Diaspora	Bắt đầu từ năm 70 SCN (gần 2.000 năm)
Ủy trị của Anh	1917 - 1948
Tuyên bố độc lập	14 tháng 5 năm 1948
Gia nhập Liên Hợp Quốc	11 tháng 5 năm 1949
Các mốc thời gian quan trọng
Luật Hồi hương	5 tháng 7 năm 1950
Chiến tranh Sáu ngày	5 tháng 6 năm 1967
Hiệp định Trại David	1978 - 1979
Hiệp định Hòa bình Israel–Ai Cập	1978 - 1979
Luật Jerusalem	1980

Israel, tên chính thức là Nhà nước Israel (State of Israel), là một quốc gia dân chủ tại khu vực Trung Đông, tọa lạc trên bờ đông nam của Biển Địa Trung Hải và bờ bắc của Biển Đỏ. Với nền kinh tế tri thức phát triển vượt bậc và vị thế là một trong những trung tâm công nghệ cao hàng đầu thế giới, Israel duy trì mức GDP bình quân đầu người ấn tượng đạt 54.177 USD vào năm 2024, khẳng định vị thế của một cường quốc kinh tế và quân sự tại Tây Á bất chấp những thách thức về an ninh và địa chính trị phức tạp.

Lịch sử hình thành và các mốc thời gian quan trọng

Lịch sử của Israel là một biên niên sử kéo dài hơn ba thiên niên kỷ, gắn liền với nguồn gốc của dân tộc Do Thái và sự hình thành của các tôn giáo độc thần lớn. Vùng đất này không chỉ là một thực thể chính trị mà còn là biểu tượng tâm linh sâu sắc của hàng triệu người trên thế giới.

Khoảng năm 1800 TCN, dân tộc Do Thái bắt đầu định cư tại vùng đất Israel ngày nay. Theo các văn bản cổ, vào khoảng năm 1255 TCN, nhà tiên tri Moses đã dẫn dắt dân tộc Do Thái thực hiện cuộc hành trình rời khỏi Ai Cập để trở về vùng đất hứa. Tuy nhiên, lịch sử của họ cũng đầy rẫy những biến động và ly hương. Năm 70 SCN, sau những cuộc khởi nghĩa chống lại sự cai trị của Đế quốc La Mã, Jerusalem bị phá hủy và người Do Thái bị trục xuất, bắt đầu thời kỳ Diaspora (tản cư) kéo dài gần 2.000 năm.

Trong suốt nhiều thế kỷ sau đó, vùng đất này lần lượt nằm dưới sự kiểm soát của nhiều đế chế khác nhau. Từ thế kỷ 16, Đế quốc Ottoman đã chinh phục và kiểm soát khu vực này cho đến khi kết thúc Chiến tranh thế giới thứ nhất. Sau thất bại của Ottoman, từ năm 1917 đến 1948, vùng đất Palestine nằm dưới sự ủy trị của Anh Quốc theo quyết định của Hội Quốc Liên.

Bước ngoặt lịch sử hiện đại diễn ra vào ngày 14 tháng 5 năm 1948, khi Nhà nước Israel chính thức tuyên bố độc lập. Ngay sau đó, cuộc Chiến tranh giành độc lập (1948-1949) bùng nổ giữa Israel và các quốc gia Ả Rập láng giềng. Kết thúc cuộc chiến, Israel kiểm soát phần lớn lãnh thổ mà Liên Hợp Quốc dự kiến phân chia trước đó, bao gồm cả một nửa thành phố Jerusalem. Ngày 11 tháng 5 năm 1949, Israel chính thức gia nhập Liên Hợp Quốc.

Dưới đây là các mốc thời gian quan trọng trong quá trình củng cố chủ quyền của quốc gia này:

• 5 tháng 7 năm 1950: Knesset (Nghị viện Israel) thông qua Luật Hồi hương, cho phép mọi người Do Thái trên thế giới có quyền di cư đến Israel và nhận quyền công dân.
• 5 tháng 6 năm 1967: Chiến tranh Sáu ngày bùng nổ. Israel giành chiến thắng vang dội và kiểm soát Bờ Tây, Dải Gaza, Bán đảo Sinai và Cao nguyên Golan.
• 1978 – 1979: Hiệp định Trại David và Hiệp định Hòa bình Israel–Ai Cập được ký kết, đánh dấu việc Israel trao trả bán đảo Sinai cho Ai Cập để đổi lấy sự công nhận hòa bình đầu tiên từ một quốc gia Ả Rập.
• 1980: Israel thông qua Luật Jerusalem, tuyên bố Jerusalem là thủ đô vĩnh viễn và không thể chia cắt, mặc dù động thái này không được cộng đồng quốc tế thừa nhận rộng rãi.
• 1994: Ký kết hiệp định hòa bình với Jordan, mở rộng quan hệ ngoại giao tại khu vực.
• 12 tháng 12 năm 2005: Israel thực hiện kế hoạch đơn phương rút toàn bộ quân đội và người định cư khỏi Dải Gaza.

Địa lý và Nhân khẩu học

Israel có diện tích tương đối nhỏ nhưng sở hữu địa hình đa dạng, từ các dãy núi ở phía bắc đến sa mạc Negev rộng lớn ở phía nam. Quốc gia này có biên giới trên bộ với Liban ở phía bắc, Syria ở phía đông bắc, Jordan ở phía đông và Ai Cập ở phía tây nam. Ngoài ra, Israel còn giáp với các lãnh thổ đang tranh chấp là Bờ Tây và Dải Gaza.

Về mặt dân số, Israel là một “nồi lẩu văn hóa” với sự pha trộn giữa nhiều cộng đồng sắc tộc và tôn giáo. Theo dự báo, dân số Israel vào năm 2025 sẽ đạt khoảng 10.094.000 người. Cơ cấu dân số dựa trên số liệu năm 2019 cho thấy người Do Thái chiếm đa số với 74,2%, người Ả Rập chiếm 20,9%, và các nhóm dân tộc khác (bao gồm người Druze, người Circassian và các nhóm thiểu số khác) chiếm 4,8%.

Israel cũng là trung tâm tâm linh quan trọng nhất thế giới, nơi hội tụ các thánh tích của ba tôn giáo lớn: Do Thái giáo (Bức tường phía Tây), Cơ Đốc giáo (Mộ Chúa Jesus) và Hồi giáo (Nhà thờ vòm đá Al-Aqsa). Sự đa dạng này tạo nên một bản sắc văn hóa độc đáo nhưng cũng là nguồn cơn của nhiều tranh chấp lịch sử kéo dài.

Hệ thống Chính trị và Quốc phòng

Israel là một nước cộng hòa nghị viện. Đứng đầu nhà nước là Tổng thống (hiện nay là ông Isaac Herzog), đóng vai trò chủ yếu về mặt nghi lễ. Quyền hành pháp thực tế nằm trong tay Thủ tướng. Ông Benjamin Netanyahu, Thủ tướng đương nhiệm, là nhân vật có tầm ảnh hưởng sâu rộng trong việc định hình chính sách kinh tế và an ninh của Israel trong nhiều thập kỷ qua.

Cơ quan lập pháp của Israel là Knesset, một nghị viện đơn viện gồm 120 ghế. Hệ thống tư pháp do Chánh án Esther Hayut đứng đầu (tính đến các nhiệm kỳ gần đây), duy trì sự độc lập tương đối trong các quyết định hiến pháp. Chủ tịch Quốc hội hiện nay là ông Amir Ohana.

Về quốc phòng, Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) được coi là một trong những quân đội tinh nhuệ và hiện đại nhất thế giới. IDF bao gồm lục quân, không quân và hải quân, hoạt động dưới một Ban tham mưu duy nhất. Tổng Tham mưu trưởng là sĩ quan cao cấp nhất (cấp bậc Trung tướng – Rav Aluf), chịu trách nhiệm trực tiếp trước Bộ trưởng Bộ Quốc phòng. Điểm đặc biệt của Israel là chế độ nghĩa vụ quân sự bắt buộc đối với cả nam và nữ, tạo nên một xã hội gắn kết chặt chẽ với quân đội.

Ngoài ra, các tổ chức như Mossad LeAliyah Bet trong quá khứ đã đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ di cư, trong khi các cơ quan tình báo hiện đại của Israel như Mossad và Shin Bet nổi tiếng toàn cầu về khả năng hoạt động hiệu quả.

Nền kinh tế Công nghệ cao và Triển vọng phát triển

Israel thường được gọi là “Quốc gia Khởi nghiệp” (Startup Nation) nhờ mật độ các công ty khởi nghiệp và chuyên gia công nghệ cao tính theo đầu người lớn nhất thế giới. Nền kinh tế nước này đã chứng tỏ khả năng phục hồi đáng kinh ngạc trước các cú sốc chính trị và quân sự.

Số liệu kinh tế cập nhật cho thấy quy mô GDP của Israel vào năm 2024 đạt khoảng 540,38 tỷ USD. Mặc dù chịu ảnh hưởng từ các xung đột khu vực, kinh tế Israel vẫn đạt mức tăng trưởng dự báo 2,5% vào năm 2024. Đặc biệt, trong quý 3 năm 2025, GDP của quốc gia này đã ghi nhận mức tăng trưởng bùng nổ 12,4%, vượt xa mọi dự báo của các tổ chức tài chính quốc tế như Reuters (vốn chỉ dự báo 8%). Sự phục hồi này chủ yếu nhờ vào sự năng động của khu vực tư nhân và ngành xuất khẩu công nghệ.

Các chỉ số kinh tế vĩ mô khác của Israel trong năm 2024 cũng khá ổn định:

• GDP bình quân đầu người: 54.177 USD.
• Tỷ lệ lạm phát: 3,07%, mức kiểm soát tốt so với mặt bằng chung thế giới.
• Tỷ lệ thất nghiệp: 3,15%, phản ánh thị trường lao động dồi dào việc làm.
• Xuất khẩu: Đạt 153,65 tỷ USD (năm 2024), trong đó công nghệ phần mềm, an ninh mạng và thiết bị y tế chiếm tỷ trọng lớn.
• Nhập khẩu: Đạt 140,59 tỷ USD (năm 2024).
• Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI): Năm 2023 đạt hơn 15,11 tỷ USD, cho thấy niềm tin của các nhà đầu tư quốc tế vào tiềm năng dài hạn của Israel.

Về quản lý ngân sách, dự thảo ngân sách năm 2025 của Israel dự kiến lên tới 756 tỷ shekel (tương đương 203,5 tỷ USD), tăng 21% so với năm trước. Trong đó, ngân sách quốc phòng chiếm mức kỷ lục 110 tỷ shekel để đối phó với các thách thức an ninh mới. Chính phủ cũng đặt mục tiêu giảm thâm hụt ngân sách xuống còn 4,9% GDP vào năm 2025, từ mức 6,8% của năm 2024.

Tình hình an ninh và Quan hệ quốc tế đương đại

Israel luôn nằm trong tâm điểm của các cuộc xung đột địa chính trị tại Trung Đông. Tính đến đầu năm 2026, tình hình khu vực vẫn tiếp tục căng thẳng với sự leo thang xung đột giữa Israel và Iran. Đây là một cuộc đối đầu mang tính chiến lược, ảnh hưởng sâu sắc đến an ninh toàn cầu.

Vào ngày 2 tháng 3 năm 2026, Israel đã phải nỗ lực đánh chặn các đợt tên lửa mới phóng từ lãnh thổ Iran, buộc chính phủ phải ban hành các biện pháp khẩn cấp để bảo vệ dân thường. Song song đó, chiến sự tại Dải Gaza vẫn là một vấn đề nhức nhối, gây ra những cuộc khủng hoảng nhân đạo và áp lực ngoại giao nặng nề lên chính quyền Jerusalem.

Bất chấp những xung đột, Israel vẫn tích cực tìm kiếm sự công nhận và mở rộng quan hệ với các quốc gia khác. Các Hiệp định Abraham được ký kết những năm gần đây đã mở ra một chương mới trong quan hệ giữa Israel và một số quốc gia Ả Rập như UAE và Bahrain, thúc đẩy hợp tác kinh tế và an ninh dựa trên lợi ích chung. Tuy nhiên, vấn đề quyền tự quyết của người Palestine và giải pháp hai nhà nước vẫn là rào cản lớn nhất đối với một nền hòa bình bền vững tại khu vực.

Điều có thể bạn chưa biết

• Israel là quốc gia duy nhất trên thế giới có sự hồi sinh của một ngôn ngữ đã “chết” — tiếng Hebrew (Do Thái cổ) — trở thành ngôn ngữ quốc gia chính thức được sử dụng hàng ngày trong mọi lĩnh vực của đời sống.
• Mặc dù diện tích phần lớn là sa mạc và thiếu nguồn nước tự nhiên, Israel là quốc gia dẫn đầu thế giới về công nghệ khử mặn nước biển và tưới nhỏ giọt, cho phép họ không chỉ tự chủ thực phẩm mà còn xuất khẩu nông sản.
• Israel có số lượng ấn phẩm khoa học và số lượng bằng sáng chế tính theo đầu người thuộc hàng cao nhất thế giới, đồng thời là nơi đặt trung tâm R&D (nghiên cứu và phát triển) của các tập đoàn khổng lồ như Intel, Google và Microsoft.
• Biển Chết, nằm ở biên giới giữa Israel và Jordan, là điểm thấp nhất trên bề mặt Trái Đất (khoảng 430 mét dưới mực nước biển) và có độ mặn cao đến mức con người có thể nổi tự nhiên trên mặt nước.

Câu hỏi thường gặp về Israel